IJslandvaarders

In een reeks korte posts breng ik de nieuwe bewoners van de Oostendse Oosteroever in contact met schrijvers die aan het vissersleven in hun wijk herinneren. Op een balkon van de Baelskaai One, plek waar ik trouwens zelf gewoond heb, weze het in een inmiddels afgebroken gebouw, wijst Pierre Loti (°1850 - 1923†), auteur van Pêcheur d’Islande, me de weg naar een roman over de Oostendse IJslandvisserij.

TOEN IKZELF OP de hoek woonde, waar nu de ONE staat; zag ik aan de overkant van ’t dok altijd wel een IJslandtrawler liggen. Er waren er nog drie in vaart en ze wisselden elkaar af, zodat er wekelijks vis uit IJsland werd afgezet. Later restten er maar twee, daarna nog één en uiteindelijk geen meer. Dat momentum werd door mij in 1995 vereeuwigd in Naar de kloten (°), monoloog die op de O.129 Amandine werd opgevoerd. Het schip lag in ’t dok, de tribune stond in de vismijn. 
De geschiedenis van de Oostendse IJslandvaart verhaalde ik later ook in mijn roman Amandine (°°). Terwijl ik dat boek aan ’t schrijven was, dacht ik meermaals aan Pierre Loti. Hij schreef in 1886 Pêcheur d’Islande (°°°) en mag zich daardoor de vader van alle IJslandvisserijliteratuur noemen. In mijn roman breng ik een ode aan Loti door naar zijn Bretoense heldin Gaud te wijzen: ‘Ook later, in de moderne IJslandvisserij, wanneer de traverse niet meer onder zeil gebeurt, wanneer stoomturbines en nog later dieselmotoren het schip voortjagen, blijven vissers in IJsland achter, ook tijdens de XXste eeuw gebeurt dat. Niet alleen in de XIXde eeuw staan vrouwen, zoals de Bretoense Gaud, op het duin te wachten op hun visser die niet terugkomt. Talrijk zijn ook in de XXste eeuw de Vlaamse Maria’s die de einder afspeuren, tegen beter weten in, wachtend op iemand die nooit meer komen zal.’
Flor Vandekerckhove⇲

(°) Flor Vandekerckhove. Naar de kloten. Monoloog, opgevoerd door Duc Ducquennoy aan boord van de O.129 Amandine, Visserijdok Oostende. 13, 14 en 15 augustus 1995. In 1996 werd het ook eenmalig opgevoerd op de OD 1 Martha van het visserijmuseum van Oostduinkerke.  

(°°°) Pierre Loti. Pêcheur d’Islande. Mijn uitgave dateert van 1967. Editions Livre de poche - 253 p. 

(°°) Flor Vandekerckhove. Amandine. Roman (2012). 2de uitgave, e-boek, 231 p. Uitgeverij De Lachende Visch. 2023. Het e-boek is gratis en wordt per kerende e-mail opgestuurd naar elkeen die erom vraagt. Mail naar liefkemores@telenet.be⇲ en vermeld de titel: AMANDINE en zeg of je pdf dan wel epub wenst.

Over de ouderdom

DE OUDERDOM SLAAT toe. Ik verlaat het huis alleen nog als het moet. Zoals die keer dat ik naar Corman moest, naar de gaanderijen en naar Roland De Winter, respectievelijk om een boek, een foto en een ets. Over boek en ets vertel ik later, nu gaat het om de foto. Ouderdom is ook wat volgt: ik leg me bij de dingen neer. Niemand prijst me om mijn spetterende literaire stijl. Niemand roemt mijn spitsvondige benadering van de surfende, swipende en scrollende medemens. Oud als ik ben, ga ik gebukt onder het imago van een die over Bredene en Oostende schrijft. Soortement heimatschrijver. Zelfs wanneer ik naast grootheden sta als Heleen Debruyne, Geert Lernout, Koen Peeters, Mark Schaevers, Els Snick, Lize Spit, Rob van Essen en Erik Vlaminck… is ‘t weer omdat het over Oostende gaat. (°) 

Flor Vandekerckhove⇲

(°) Op 16 juni wordt wereldwijd Bloomsday gevierd, dé feestdag van schrijver James Joyce. Sinds 4 jaar brengen de Portiers van de Oceaan op Bloomsday mensen samen in Oostende. Dit jaar is het 100 jaar geleden dat de familie Joyce Oostende bezocht. Groot feest dus, met nu al de foto-tentoonstelling in de Nieuwe Gaanderijen, van 6 mei tot 1 juli, Fotograaf Jef Van Eynde zocht alle locaties op die 26 schrijvers gebruikten om hun eigen Joyce-verhaal te schrijven. Bij de groot-formaat-foto’s lees je literaire fragmenten.

Hoe word je framasson op de Oosteroever

In een reeks korte posts breng ik de nieuwe bewoners van de Oosteroever in contact met sagen die met het verleden van hun wijk te maken hebben. Op het kruispunt van Baelskaai, Vuurtorendok en Slipwaykaai doe ik de test. Zal de duivel er van mij een ‘framasson’ maken?

DE VLAAMSE VOLKSVERHALENBANK telt 295 verhalen over ‘framassons’. Dat kun je worden door tijdens een onweer op een kruispunt te staan. Daar komt de duivel je een contract aanbieden dat je met je bloed tekent en klaar is kees. Dus liet ik de boel de boel en ging tijdens zo’n onweer op de brug over het Vuurtorendok staan. In minder dan geen tijd was ik tot op het blote lijf doordrenkt. Na die dag werd alles anders. Het Visserijblad kreeg een toevloed van nieuwe abonnees, journalisten kwamen zich spontaan presenteren. Ook kon ik alle liedjes van Will Tura zingen, achterstevoren. (Flor Vandekerckhove⇲) 

Nadat het leven me van stad naar stad had gebracht, van werk naar werk en van vrouw naar vrouw, streek ik in Bredene neer, waar ik ook mijn jeugd had doorgebracht. Daar startte ik een schrijfproject dat onderzocht hoe het anderen vergaan was. Ik delfde sporen van schoolmakkers op, jongens waarmee ik tijdens m’n tienerjaren de schoolbanken in een Oostends college deelde. 

Had het iets te betekenen, het leven van die babyboomers in de sixties? Ik schreef er een boekje over, Tienerklanken, zo genoemd naar een TV-programma dat in die tijd voor ons gemaakt werd. Dat boekje is nu beschikbaar.

Tienerklanken is een e-boek (117 pagina’s in pdf of epub naar keuze), uitgegeven door De Lachende Visch en gratis verspreid door De Weggeefwinkel. Vraag ernaar via liefkemores@telenet.be en het boekje valt vandaag nog in je mailbox. GRATIS! (Vermeld: ‘Tienerklanken’ en zeg epub of pdf.)

'Al de inwoners van Couckelaere, Ichteghem, Aertryke en andere dorpen spraken eenen tijd van niets anders.'

Centraal: auteur Victor Huys. Rechts: roverhoofdman Lodewijk Bakelandt.

OOIT HAD IK grootse plannen met de historische bendeleider Lodewijk Bakelandt (1774-1803). In een vissersroman wilde ik soortement Bakelandt-ter-zee creëren. ‘t Is er gelukkig nooit van gekomen, maar jong en dynamisch als ik was, ondernam ik wel veldwerk. Ik trok naar de streek waar Bakelandt geleefd had, om daar de sfeer op te snuiven. ’t Werd een scheet in een zak: In ’t land van de buschkanters.
Ook verdiepte ik me in ’t boek (°) van Victor Huys (°1829 - 1905†). Dat verhaalt niet alleen ’t leven van de struikrover, het verdedigt ook fel de katholieke kerk: ‘(…) al wie bedorven van zeden was, of geld nodig had, en niets te verliezen maar alles te winnen had, deed met de vijanden van de ware Kerk en van den katholieken godsdienst, om dan ongestraft te kunnen leven gelijk zij wilden.’ En paster Huys neemt een verre aanloop: ‘In het jaar 1600, waren de ketters, of anders gezeid de Geuzen, meest allen Hollanders, nog meester van Oostende, zeehaven en sterkte. (…) Het gespuis uit geheel België, al wat den godsdienst vijandig bleef, was gelopen naar die stad (…) om er de Hollander te ondersteunen, en de ketterij in ons land te voeren, en een slecht leven, ongehinderd en ongestraft, te mogen voortleiden.’ ‘Eenigen waren binnen de verschansingen gelaten geweest, anderen bleven buiten en hielden zich op in de bossen, zuid-oost van Oostende gelegen (…) Onder de naam van vrijbuiters of Geuzen, plunderden en roofden zij alles (…)  Niemand nogthans had juist kunnen achterhalen waar de vrijbuiters zich ophielden; men wist dat zij in de bossen zaten, maar geenszins wat zij er deden, toen eindelijk, bij het naderen van het Spaansch leger, naar Oostende gezonden, een voorval alles bekend maakte.’ Een boer uit Koekelare verneemt dat de Spanjaarden op komst zijn en hij trekt hen tegemoet om hen zijn hoeveproducten te verkopen. Dat lukt aardig en ’s avonds keert hij door het bos weer naar huis. Hij wordt helaas onderschept door Geuzen die hem zijn geld afhandig maken, hem folterend al hun wreedheden vertellen en de spot drijven met het katholicisme: ‘De wreedste der bende deed de andere stille staan en zwijgen. Met eene zware stemme, die weergalmde in de stilte van de nacht, ging hij een gezang op, dat niet kwalijk geleek aan het kerkgezang, en waarin wat halflatijnsche woorden kwamen, tussen de vuilste dingen en de ijselijkste blasphemien. Als hij gedaan had, juichte geheel de bende toe en lachte dat het kletterde.’ Om een zeventien bladzijden lange historie kort ter maken, de Geuzen laten hem uiteindelijk gaan: ‘maar gij kunt denken of zijne vrouw en kinders verschoten, en of zijn gerucht zijner ongelukken rond de streek liep! Al de inwoners van Couckelaere, Ichteghem, Aertryke en andere dorpen spraken eenen tijd van niets anders; en ’t was natuurlijk. Zij wisten wel, van te vooren, dat er Geuzen in hunnen bosschen verkeerden (…) maar nu kenden ze hunne schuilplaats en al hunnen wreedheden. Zij hadden eenen mensch gezien, door die vijanden van hunnen godsdienst mishandeld (…) en zulke dingen gaan uit het geheugen niet meer.’
Flor Vandekerckhove⇲

(°) Victor Huys. Bakelandt of de rooversbende van ’t Vrijbusch. Kortemark-Handzame, uitg. Familia et Patria. 1985.

Vanuit de duinen op de Oosteroever waait de roeschaard naar de stad

Op de Spinoladijk wandelen De Laatste Vuurtorenwachter en Gaston Duribreux (°28 mei 1903 - 27 mei 1986†). In de lucht zweeft een vage, half zichtbare, witachtige sluier. Volgens Duribreux is dat de roeschaard.

DE ROESCHAARD IS een Blankenbergse sage, maar Gaston Duribreux haalt hem in 1943 naar Oostende. Zijn roeschaard is er een ‘dien men niet noemen mag’. Hij komt ‘uit de duinen, aan gene zijde van de haven’ naar de 'stadsvisschers' toewaaien. ‘Hij draagt hetzelfde witte gewaad dat tot aan den horizont het landschap omhult.’  Wat zegt Duribreux nog? ‘Bij elke dertiende seconde klieft de straal van den vuurtoren zijn sluierige gedaante; doch telkens, na een weifeling, hervormt hij zich en drijft verder. Boven de witgewuifde nokken van de huizen ontneemt de wind hem steun. Plots stuikt hij neer en wordt onzichtbaar’. (Flor Vandekerckhove⇲)

Gaston Duribreux. De roeschaard, een visschersroman. Mijn uitgave is er een van Uitgeverij A. Manteau NV Brussel. (Geen datum). 206 ps.

Leuke neonoir B-film

Margaret Qualley als Honey O’Donahue in Honey Don’t!

DE FILMTITEL VERWIJST naar authentieke rock ’n roll uit 1956, Honey Don't, en het eerste muziekje dat de makers je laten horen, ken ik als We Gotta Get out of This Place (1965) van The Animals. Dan weet je ’t wel: dit wordt very retro. De openingstitels bevestigen het, de namen staan op vervallen uithangborden van niet erg bloeiende ondernemingen, alsof heel de filmploeg in een gat woont waar je, dixit The Animals, vooral weg moet zien te komen.
Daar wonen ook de lesbische privédetective Honey O’Donahe, pastor Drew die er een drugshandeltje op nahoudt, politieman Charlie Day die een oogje op Honey heeft en daarbij kansloos is, politievrouw MG waarvan je ’t niet meteen verwacht… Tijdelijk woont daar ook Chère, contactpersoon van de very French connection die ontevreden is over de manier waarop de pastor de drugs distribueert. 
Honey onderzoekt de dood van een klant en stoot tijdens het onderzoek op politieagente MG waarmee ze flamboyante seks heeft. Intussen verdwijnt Honeys nicht. Als tante-detective gaat ze op zoek en ontdekt, enkele merkwaardige moordpartijen later, dat niet de drugs distribuerende pastor, maar politievrouw MG schuldig is. Bij al dat plaatselijke geweld word ik geboeid door de keuze van de moordwapens, veelal keukengerief: een kookketel, een vork, een strijkijzer… 

Alhoewel het verhaal zich in recente tijden situeert (er wordt verwezen naar de periode na covid) is de autoradio van detective Honey deze van mijn Lada in de jaren tachtig. Op haar bureau staat een retro roterend kaartsysteem dat ik toen ook gebruikte. De kousen die ze draagt zijn nylons met zwarte naad. De film herinnert me zeer aan mijn eigen, gecultiveerde imago, voor u beschreven in Vrouwen, sigaretten en een oud kantoor. Het filmverhaal heeft niet veel om het lijf, maar voor mij is het als prettig thuiskomen in de uitgeleefde kantoren van Vissersverbroedering, in de tijd dat ik er aan Het Visserijblad werkte en de Baelskaai nog niet op Dubai probeerde te lijken.

De recensie kan niet om de vermelding heen van scenaristen Ethan Coen en Tricia Cooke die door ’t leven gaan als man en vrouw, alhoewel Tricia zich lesbienne noemt. (Het huwelijk blijft overeind, maar beide partners hebben ook ‘iemand anders’.) Cooke werkt al lang samen met Ethan Coen en ook met diens broer, want de Coen brothers zijn een begrip in de filmwereld (o.a. The Big Lebowski). Het echtpaar Coen-Cooke werkt aan een lesbienne-trilogie waarvan Honey don’t deel twee is. Bij de beoordeling van deze film denkt een mens al eens: ik mis de samenwerking met die andere Coen wel.
Flor Vandekerckhove⇲ 

Honey Don’t! (2025.) Regie: Ethan Coen | Scenario: Ethan Coen en Tricia Cooke | Cast: Margaret Qualley (Honey O'Donahue), Chris Evan (Drew Devlin), Aubrey Plaza (MG Falcone), Lera Abova (Chère), Jacnier (Hector), Gabby Beans (Spider), Talia Ryder (Corinne), Charlie Day (Marty Metakawitch), Billy Eichner (Mr. Seifried), e.a. | Speelduur: 89 minuten. De film is te zien op Netflix.

Miete Delanghe opzoeken

De Lijnbaanstraat in Oostende, genoemd naar de touwslagerijen of lijnbanen die er zich destijds bevonden; bij de zuidelijke stadsuitbreiding (1781-1782) verhuisden de lijndraaiers naar het Hazegras, waar de lijnbanen tegen de nieuwe kazernes werden aangebouwd. De foto (Foto Roland) die mij hier als basis dient, toont ons de Lijnbaanstraat in de jaren vijftig. We zien nog de oude huizenrij die later grotendeels gesloopt werd. (Miete Delanghe, links in beeld, baat nu een winkel uit op de Oosteroever⇲.) 

TALRIJK ZIJN DE vertellingen die in de Vlaamse volksverhalenbank over haar genoteerd staan — ze heeft vrouwen betoverd, mannen verleid en kinderen behekst. Miete Delanghe is een heks uit de Oostendse folklore en ze is garnalenverkoopster. Dagelijks trekt ze naar de kaaien om daar garnalen te schooien. Haar kwalijke reputatie zorgt ervoor dat vissers haar niets durven te weigeren. Bij het horen van haar stem haasten schippers zich de kaai op om haar iets aan te bieden. Met die waar trekt Marie Delanghe vervolgens de stad in, waar haar schelle stem door de gevels weerkaatst wordt: 'Vesche gernoas zie!’ (Flor Vandekerckhove⇲) 

Nadat het leven me van stad naar stad had gebracht, van werk naar werk en van vrouw naar vrouw, streek ik in Bredene neer, waar ik ook mijn jeugd had doorgebracht. Daar startte ik een schrijfproject dat onderzocht hoe het anderen vergaan was. Ik delfde sporen van schoolmakkers op, jongens waarmee ik tijdens m’n tienerjaren de schoolbanken in een Oostends college deelde. 

Had het iets te betekenen, het leven van die babyboomers in de sixties? Ik schreef er een boekje over, Tienerklanken, zo genoemd naar een TV-programma dat in die tijd voor ons gemaakt werd. Dat boekje is nu beschikbaar.

Tienerklanken is een e-boek (117 pagina’s in pdf of epub naar keuze), uitgegeven door De Lachende Visch en gratis verspreid door De Weggeefwinkel. Vraag ernaar via liefkemores@telenet.be en het boekje valt vandaag nog in je mailbox. GRATIS! (Vermeld: ‘Tienerklanken’ en zeg epub of pdf.)

Leren schrijven met Louis-Ferdinand Céline

De foto's komen uit Les secrets d'écriture de Louis-Ferdinand Céline, interview uit 1959: ‘Voor een boek dat uit een manuscript van 2500 pagina’s zou beslaan, schreef hij 80.000 vellen papier vol, die hij met wasknijpers aan elkaar bevestigde.’

‘ZE LEERDEN ONS zinnen te maken die uit het Latijn zijn vertaald, evenwichtig, met een werkwoord, een onderwerp, een bijzin, ritme. (…) Ze zeggen van een auteur: “Hij breit een mooie zin!” Ik zeg: “Het is onleesbaar.” Ze zeggen: “Wat een prachtige, theatrale taal!” Ik kijk, ik luister. Het is plat, het is niets, het is nul.’ Het citaat is van Céline, schrijver die omwille van zijn stijl beroemd wil blijven. (°) ’t Is iets wat altijd terugkomt wanneer het over Céline gaat, zoals ook in dit Interview Imaginaire: ‘Er zijn genoeg verhalen op straat: ik zie overal verhalen, veel politiebureaus, veel gevangenissen, veel van onze levens. Er zijn duizenden schrijvers die verhalen vertellen, maar dat zijn schrijvelaars. Alleen schrijvers die een stijl hebben interesseren me; als ze geen stijl hebben, ben ik niet geïnteresseerd. En het is zeldzaam, een stijl, meneer, het is zeldzaam.’ Of in Louis-Ferdinand Céline vous parle, 1958: ‘Ideeën, niets is vulgairder. Encyclopedieën staan ​​vol ideeën, er zijn veertig enorme delen, volgepropt met ideeën. Heel goede ideeën, trouwens, uitstekende ideeën. Ideeën die hun beste tijd hebben gehad. Maar daar gaat het niet om. Ideeën, boodschappen, zijn niet mijn domein. Ik ben geen man van boodschappen. Ik ben geen man van ideeën. Ik ben een man van stijl. Stijl, daar blijft iedereen bij stilstaan, maar niemand waagt zich eraan. Omdat het heel hard werken is. Het bestaat erin, zoals ik al zei, zinnen uit hun hengsels te lichten.’
Het doet me denken aan een quote van Isaak Babel: ‘Een zin wordt geboren onder goed en tegelijkertijd onder slecht gesternte. Het geheim schuilt in een nauwelijks waarneembare wending. De hendel moet in je hand liggen en warm worden. Je moet hem één keer overhalen, niet twee.’ Alleen ziet het eruit dat Céline de hendel in almaar toenemende mate omdraait: ‘De correcties en veranderingen zijn niet te tellen, scènes worden omgegooid, weggelaten, uitgebreid, toegevoegd, te traditioneel lopende zinnen in stukken gebroken en anders gegroepeerd, te neutrale woorden en uitdrukkingen weggelaten of vervangen, bepaalde vondsten en anekdotes blijven gehandhaafd, andere vallen af.’ Ik haal het citaat bij vertaler Frans van Woerden die ze in een nawoord schrijft van Van het ene slot naar het andere. (°°) Hij vertaalt ook Dood op krediet en in een nawoord op dat boek schrijft hij hoe die nieuwe stijl er zo gekomen is. Na het meesterlijke Reis naar het einde van de nacht blijft Céline ontevreden achter. Hij vindt dat hij op de verkeerde weg zit. Hij moet van stijl veranderen. Van Woerden: ‘Wie de Reis en Dood op krediet naast elkaar legt zal weinig moeite hebben met de vraag of Céline hierin is geslaagd! Bij willekeurig doorbladeren wordt al vrij snel duidelijk dat het hier om een merkwaardig boek gaat: van traditionele zinsbouw is geen sprake, de tekst is doorzeefd met uitroeptekens en de zo beroemd geworden drie puntjes; de stijl is telegramachtig, korte zinnen volgen elkaar in adembenemende vaart op, het ritme, de klank en de kleur van het vocabulaire, dat doorspekt is met ‘argot’ (…), met medisch, technisch en ambachtelijk vakjargon doen hallucinerend aan.’ In Guignol’s Band zegt Céline daar zelf over: ‘Jazz heeft de wals op zijn kop gezet, je schrijft in telegramstijl of je schrijft helemaal niet!’ Ik vind de woorden niet meer weer in het boek, dat komt ervan als je vergeet er een streep onder te trekken, ik citeer uit het hoofd. Wel vind ik een aangekruist citaat van vertaler Frans van Woerden weer: ‘Wat de zinsconstructie betreft valt op dat Céline vooral bij de poëtische passages bijzonder vrij te werk is gegaan. Lidwoorden, voorzetsels, zelfs werkwoorden worden weggelaten, woordvolgordes omgegooid, alles omwille van ritme, klank, vaart, melodie. Dat zijn werk stilistisch voortdurend in turbulente ontwikkeling was is in Guignol’s Band overduidelijk.’
Flor Vandekerckhove⇲

(°) Ik vertaal de woorden uit The Paris Review, the Art of Fiction No. 33.

(°°) Louis-Ferdinand Céline. Van het ene slot naar het andere. Vertaling Frans van Woerden. 1988. Meulenhof A’dam. 382 ps. Dat boek recenseerde ik eerder al in Een nazischrijver met stijl.

Het verlangen op de Oosteroever

OP DE DAG dat het mooiste meisje van de Oosteroever zich met een marineofficier verloofde, legden alle mannen op de Baelskaai spontaan het werk neer. Niemand wist hoe het nu verder moest met ons verlangen. Wijk stagneerde, vissersleven verslonsde, schepen werden niet langer onderhouden, vismijn vergaarde stof, Tips werd niet langer bedeeld, Jeroen Brouwers stierf… Zo kon het niet blijven duren. Aan Bernard Vanneuville van Focus vertelde de schuldbewuste marineofficier dat hij ons als troost een nieuw verlangen zou schenken. Alle matrozen scandeerden daarop hoera! hoera! Dat nieuwe verlangen bleek uit een oude, in beslag genomen, blauwe Cadillac te bestaan. (Flor Vandekerckhove⇲)

Het verlangen op de Oosteroever is een prozagedicht. Bij uitgeverij De Lachende Visch verscheen in 2023  Gesprekken met Polleke, een verzameling soortgelijke prozagedichten. Zo’n prozagedicht ziet eruit als proza, maar er is plaats voor ongeloofwaardigheid en ontregeling, prozagedichten mogen inconsequent en onbegrijpelijk zijn. 

Zoals alle e-boeken van De Lachende Visch is ook Gesprekken met Polleke gratis. Mail erom (vermeld de titel en zeg of je ’t in pdf of epub wilt hebben): liefkemores@telenet.be⇲.

Louis-Ferdinand Céline en Jacques Tardi (Zegt één beeld meer dan duizend woorden?)

‘WE ZULLEN ZE duizend gore doden laten sterven! En om ze manieren bij te brengen halen we eerst hun darmen uit hun lijf, hun ogen uit hun kassen en de jaren uit hun stinkend kwijlerig leven! Kreperen moeten ze bij legioenen en nog eens bij legioenen, in de pan gehakt worden, leegbloeden, stikken in gifgassen, en dat alles om het vaderland dierbaarder, vrolijker en lieflijker te maken! En als er nog tuig bij is dat deze sublieme dingen dingen niet wil begrijpen, moeten ze zich maar onmiddellijk laten begraven met de anderen, nee, toch maar niet samen met ze, maar helemaal aan het eind van het kerkhof, onder een onterend grafschrift voor lafaards zonder idealen, want deze schoften hebben hun grandioos recht verloren op een stukje schaduw van het monument dat bij aanbesteding door de gemeente op het middenpad is opgericht voor de fatsoenlijke doden, en ook hebben ze het recht verloren iets op te vangen van de echo van de minister, die zondag weer bij de prefect komt pissen om na het middageten bewogen zijn smoel open te doen boven de graven…’ 
In Tracey Emin, het leven zoals het is in Strangeland stelde ik een vraag die het stukje ferm te boven ging: vertelt één beeld meer dan duizend woorden? Ik zei toen dat ik er ietwat over zou nadenken. Dat doe ik nu door twee meesters samen te brengen, een van het woord, Louis-Ferdinand Céline (°1894 - 1961†) en een van het beeld, Jacques Tardi (°1946). Céline schreef zijn Reis naar het einde van de nacht in 1932. Tardi maakte er tegen het einde van de jaren tachtig ruim vierhonderd tekeningen bij. Het geheel werd ook in het Nederlands uitgegeven. (°)
Waardoor het me duidelijk wordt dat ik die vraag toen, met betrekking tot het boek van Tracey Emin, niet had mogen stellen. Emin is een groot beeldend kunstenaar die daarnaast ook wel eens een boek publiceert. Het boek mag verdienstelijk zijn, het is niet het werk van ‘een schrijver’. Schrijven is niet hetzelfde als iets ‘opschrijven' of ‘over iets schrijven’. Schrijven veronderstelt de artistieke eis van transpositie (overbrengen van de realiteit in een andere vorm of gedaante). Wat ik niet zie in haar boek, zie ik wel in haar beeldend werk. My Bed ís haar leven uitgebeeld op ongeziene wijze. Uiteraard zegt een kunstwerk van Emin dan meer dan duizend van haar woorden.
Anders wordt het wanneer je woorden van een groot schrijver confronteert met beelden van een groot tekenaar. Céline schrijft in Reis naar het einde van de nacht niet gewoon over zijn leven, hij doet het in een nooit eerder geziene stijl. Tardi maakt niet gewoon tekeningen over Célines boek, hij verbeeldt het boek op ongeziene wijze. Bij vergelijking van de twee meesterwerken openbaart het cliché (°°) zich ten volle in zijn oppervlakkigheid. Wie Céline (woorden) en Tardi (tekeningen) tot zich neemt, weet dat de vergelijking er een is van appelen en citroenen.
Flor Vandekerckhove⇲

(°) Louis-Ferdinand Céline, Reis naar het einde van de nacht. Met tekeningen van Jacques Tardi. Uitg. Amsterdam Van Oorschot. 1989.

 (°°) Paul Cooijmans zinspeelt als volgt op het adagium: ‘Eén woord zegt meer dan duizend tekeningen’.