donderdag 19 december 2013

Op zoek naar de Slag aan de IJzer in… Oostende


Het panoramagebouw werd in Oostende in 1926 geopend op de plaats waar
zich nu het stadhuis bevindt.
Ik ga je zeggen hoe ’t gaat. Je bent een boek aan ’t lezen. In dit geval is het een boek dat Walter Benjamin in 1940 over de dichter Baudelaire kon publiceren. Ergens blijft je oog vasthaken. Hier gebeurt dat aan een passage waarin Benjamin het over de opkomst van het panoramaschilderij heeft. En vervolgens brengt het ene het andere voort. In dit geval is dat een zoektocht naar zo’n panorama dat ooit ergens in Oostende opgesteld stond.
Aan het begin van zo’n zoektocht weet je niets. Of bijna niets. Je weet dat zo’n doek in een cirkel opgespannen wordt en bijvoorbeeld een historisch tafereel uitbeeldt. De toeschouwer bevindt zich in ’t midden en ziet het hele schilderij door rond te kijken.
Dan ontdek je op ’t internet dat er wel meer bestaan. In Eigenbrakel is er een van de Slag bij Waterloo. In Den Haag zijn er zelfs twee: het panorama Mesdag is een Zicht op de Noordzee en het panorama Wauters toont ons een Slag bij de piramiden. Uiteindelijk verzamel je een indrukwekkende lijst van bestaande en vergane panorama’s, maar je vindt nog altijd niets over zo’n Oostends schilderij.
Of toch. Uit mijn collectie oud papier haal ik een krantenartikel van 30 januari 2007. Reporter Dany Vanloo is op een medemens gestoten die een grote passie voor panorama’s heeft. Hij wil, zo noteert Vanloo, zich inspannen om een panoramaschilderij te herstellen dat ‘Slag aan de IJzer’ heet. Het is een werk van schilder Alfred Bastien, 120 meter lang en 40 meter breed. ‘Het vond een gepaste plaats in een cirkelvormig paviljoen dat op de plaats stond waar zich nu het stadhuis van Oostende bevindt.
Nu wordt mijn zoektocht kinderspel. Op een van die websites die zich warm aan ’t lopen is om de Groote Oorlog te herdenken, vind ik een indrukwekkende titel ‘De geschiedenis van het IJzerpanorama (het Panorama van de IJzerslag / Panorama de la Bataille de l’Yzer) geschilderd door Alfred Bastien (1873-1955).’
Daar krijgt het doek wel andere afmetingen (115 meter x 14), maar er is geen twijfel mogelijk, het is wel degelijk het panorama dat ik zoek: ‘Tot 1926 werd het tentoongesteld in Brussel. Daarna verhuisde het IJzerpanorama naar een nieuw panoramagebouw in Oostende.’ 
De toeschouwers zagen het westelijk gedeelte van het front met de duinen en de zee, de Belgen aan de IJzer, de Franse troepen, Nieuwpoort met het sluizencomplex, Diksmuide en tenslotte Ieper, met het beeld van de verwoeste Lakenhallen en de kathedraal.  In drie jaar tijd had het in Brussel 740.000 bezoekers getrokken.  In 1923 moest het daar weg en de bankiersgroep die het panorama uitbaatte koos voor Oostende, waar jaarlijks massaal veel Britten ontscheepten. Het Oostendse panoramagebouw werd in 1926 in gebruik genomen. 
Nu kijken we in de wereldwijde fotobak van Google en ja, we vinden daar twee foto’s van de rotonde waarin het panorama destijds tentoongesteld werd: een van de bouw in 1926 en een van de afbraak van datzelfde gebouw in 1950.
De rotonde werd in 1952 afgebroken. De vrachtwagen geeft een idee van de
grootte van het gebouw.
Aanvankelijk verliep de exploitatie succesvol, maar in 1938 kwamen er nog nauwelijks bezoekers. In 1944 bevond het doek zich in erbarmelijke staat. Het gebouw was bij het begin van de oorlog gebombardeerd en het doek had heel de oorlog blootgestaan aan weer en wind. Het was aangetast door schimmel en het telde meer dan 400 beschadigingen.
In maart 1950 besliste het stadsbestuur dat het gebouw moest ontruimd worden. Het doek werd overgebracht naar het Legermuseum te Brussel.  De metalen constructie van het panoramagebouw werd door de Belgische Genie gedemonteerd. De rest van het gebouw werd in 1952 afgebroken door een plaatselijke aannemer. In 1956 werd het nieuwe stadhuis van Oostende gebouwd op de plaats waar de rotonde had gestaan.
In 1980 werd het doek in stroken gesneden en opgerold opgeborgen in het depot van het museum. De tekst besluit hoopvol: ‘Of zou een Comité van Vooraanstaande Belgen onder Hoge Bescherming in staat zijn het IJzerpanorama weer in volle glorie te tonen aan het Belgische volk in 2014 bij de honderdjarige herdenking van de Slag aan de IJzer?’ IJdele hoop. Het IJzerpanorama zal wellicht nooit meer te zien zijn. (*)
Flor Vandekerckhove


Een reactie plaatsen