De man die sneller schijt dan zijn schaduw

— Een merkwaardige ontmoeting in Oostende. Van links naar rechts: James Ensor, August Van Yper aka Guustje, Karl Lagerfeld. —

De man die sneller schijt dan zijn schaduw

Terwijl ik met de kusttram weer op zoek naar inspiratie ga kijk ik eens goed

Rond en daardoor valt het me op dat de mens die naast me op de bank zit

Niemand minder dan Karl Lagerfeld is of toch iemand die daar zeer goed

Op gelijkt en er ook helemaal de maniertjes van heeft ohlala je weet wel.

Ik trek mijn stoute schoenen aan want ik weet dat Karl Lagerfeld een soort

Vlaams spreekt wat hij van James Joyce geleerd heeft en dat het bijgevolg

Heel goed mogelijk is dat hij mij verstaat en ik vraag hem op de man af of

Het waar is dat hij met zijn kat zou trouwen mocht het wettelijk toegelaten zijn.

Er ontwikkelt zich een gesprek tussen ons dat niet alleen over katten gaat

Maar tevens over oud worden en het leven & de dood en over de scabreuze

Poëzie en kleptomanie van ’s lands grootste dichteres want het is echt wel

Wonderbaarlijk waarover die mens allemaal kan meepraten en ik ook.

Zo rijden we welgemutst de tramhalte Weg naar vismijn voorbij en verder naar

Oostende Station en ik zeg tegen Karl of dan toch tegen iemand die daar zeer

Goed op gelijkt dat het op dezelfde tram is dat ik leren dichten heb op ’t ritme

Van de cadans van de wielen over ‘t spoor en Karl zegt dat hij dat wel weet.

‘Ik weet het,’ zegt hij, ‘want in de hel sta jij bekend als de dichter die sneller

Dicht dan zijn schaduw’ wat mij danig verwondert want dat Karl Lagerfeld in

De hel woont is iets wat ik niet weet alhoewel hij natuurlijk altijd In ‘t zwart

Gekleed gaat net als Geeraard de Duivel uit het Gentse duivelssteen.

Wat ik evenmin weet is of ’t gepast is om op dat onderwerp door te gaan maar

Karl Lagerfeld of toch iemand die daar zeer goed op gelijkt redt zelf het

Gesprek en zegt dat veel van mijn kennissen daar soortgelijke namen torsen

In afwachting dat ze op hun beurt voor eeuwig in het vuur gaan zengen.

Omdat ik dat onderwerp liever ver van me weg houd en omdat de tram

Halte Koninginnelaan nadert waar ik af wil stappen omdat de bib daar

Is vraag ik aan Karl Lagerfeld of dan toch aan iemand die daar goed op gelijkt

Of ook hij daar vóór zijn hellevaart al onder soortgelijke naam bekend was.

Zijn sardonische lach doorklieft het gewelf van het tramvoertuig want de kust

Wordt bediend door oude brol van het soort dat met een doorkliefbaar gewelf

Uitgerust is en net voordat zijn lach in het multiversum opgenomen wordt

Meen ik er de stem in te herkennen van een mij bekende Oostendenaar.

Zelf word ik uit het voertuig geslingerd tot vlak voor de ingang van de bib wat

Me goed uitkomt en ik zie de fel gehavende tram voorbij ijlen met aan boord

Nog maar één passagier en dat is Guustje de huisknecht van James Ensor

Die in de muilenwinkel van zijn baas een Lagerfeldmasker had ontvreemd.

En die met luide stemme naar me roept: ‘Er is een coiffeur die sneller snijdt

dan zijn schaduw en een coureur die sneller rijdt dan zijn schaduw en een

Hellehond die sneller bijt en …’ Woordenvloed die onderbroken wordt door

Een bliksemschicht die het alreeds gekliefde tramgewelf nog eens doorklieft.

Ik had het moeten weten want dit is Oostende zoals het is en da’s een stad

Van narren en grappenmakers en maskers en muilen en een plek waar niets

Is wat het is en terwijl Guustje met de kusttram weer ter helle vaart maakt hij

Een trechter rond zijn mond om me zijn laatste woorden toe te schreeuwen.

Vliegensvlug haal ik het notitieboekje uit mijn legertas en mijn met groene

Inkt gevulde dichterspen houd ik klaar om er Guustjes laatste woorden mee te 
Noteren die als volgt blijken te luiden dubbelpunt ‘En zelf sta ik van in ’t begin

Der tijden in de hel bekend als de man die sneller schijt dan zijn schaduw.’

Nu beginnen luid te luiden de klokken van de stad als om me erop te wijzen

Dat ik de tram genomen heb om inspiratie op te doen en dat ik zoveel haltes

Verder nog altijd niets gevonden heb dat het verdichten waard is maar ah

Het is zoals het is en zelf weet je ook wel dat de ene dag de andere niet is.

Flor Vandekerckhove 

— De man die sneller schijt dan zijn schaduw is het titelgedicht van de gelijknamige bundel. Daarin staan ook tientallen andere gedichten van Flor Vandekerckhove. U kunt het e-boekje gratis in uw mailbox krijgen. Mail naar Mail naar liefkemores@telenet.be en de bundel wordt u per kerende toegestuurd.

Mail naar liefkemores@telenet.be en de bundel wordt u per kerende toegestuurd.

Vindt u het hier niet, dan vindt u het elders (advertentie)

Zopas verscheen De man die sneller schijt dan zijn schaduw en andere gedichten. In de goede traditie van uitgeverij De Lachende Visch is ook dit e-boekje (PDF) op eenvoudige vraag gratis te verkrijgen in De Weggeefwinkel. Vraag ernaar via liefkemores@telenet.be en de bundel wordt u per kerende toegestuurd. Geniet ook van onze promotie: de eerste 7068 intekenaars krijgen daarenboven een audio-opname van het spetterende titelgedicht: De man die sneller schijt dan zijn schaduw. Gratis!

De man die sneller schijt dan zijn schaduw en andere gedichten is een e-boek (PDF). Uitgave De Lachende Visch Bredene. 2020. De distributie is in handen van De Weggeefwinkel. Promotie geschiedt op vaardige wijze door het advertentiebureau Reclame Is Onze Enige Kwaliteit. Veel gedichten zijn eerder verschenen in De Laatste Vuurtorenwachter en de rest volgt. Vele zijn te horen op de gelijknamige podcast. U krijgt de dichtbundel gratis toegestuurd: vraag ernaar bij liefkemores@telenet.be. Geniet daarenboven van onze promotie: de eerste 7068 intekenaars krijgen een audio-opname van het spetterende titelgedicht: De man die sneller schijt dan zijn schaduw. Allemaal gratis!

Peter Holvoet-Hanssens Blauwboek is een reuzenomweg

De reis begint nooit binnenin, hij start al eerder, hij start op de kaft. Dat heeft de jongste van Delphine Lecompte me geleerd: als ’t goed gedaan is, licht de kaft de sluier op — dáár gaat de tocht heen! Neem er de tijd voor, voor de kaft.

Op de achterflap van Blauwboek (°) staat een iets te klein afgedrukte foto. Ik haal er de loep bij. Op de voorgrond: de dichter kijkt uit over ’t water; schuin daarachter: groot houten beeld; vlak ervoor staat nog iemand. Ik zoek steun in het colofon. De foto is van Jo Clauwaert, het beeld is de Cosmogolem van Koen Vanmechelen en de mens die ervoor staat heet Lamine Diouf. Voilà: alreeds ontvouwt zich de opdracht die de dichter zichzelf stelt: Peter Holvoet-Hanssen zal uit de golem een schepping tot leven blazen. En… de dichter is een groep.

Van het colofon blader ik verder terug en stoot op het Parley. Geen idee wat dat is, een parley, maar wat ik te zien krijg bevestigt mijn vermoeden: de dichter is een groep. Daar vernoemt Holvoet-Hanssen de namen van degenen die hem tijdens zijn tocht terzijde staan. Veel ervan zijn mij bekend, sommigen vernoem ik in het gedicht De Laatste dicht nu waarlijk vlugger dan zijn Laatste Schaduw. Ik blader nog iets verder terug en verneem alzo in een bijzonder mooi vers waar Peters queeste eindigt:

wat zullen we zingen in een wassalon zo schoon

dat de stormreus heel even stopt en verbleekt

nog één minuut en we zwieren aan het langste eind

dan zwijgen we in een taal die niemand spreekt

De tocht eindigt zowaar in het wassalon. Niet dat het daar ophoudt, neen, in de volgende twee regels luidt het alweer: ‘want hier bolt de driemaster tot fantoom / en weer trekt de wind zijn mantel aan’. Maar dat zal voor een andere keer zijn. Nu eindigt het — voorlopig voor altijd — in dat wassalon.

Ik blader nog verder terug en kom onder de indruk van de beeldcultuur in het boek. De druk is blauw, letters en bladspiegel verraden ontmoetingen met Paul van Ostaeyen. Ik keer almaar verder terug en stop bij het frontispice alwaar ik me de bedenking maak dat elk boek dat van zijn uitgever zou moeten meekrijgen, een frontispice.

Pas dan begin ik te lezen, want welke omwegen Holvoet-Hanssen neemt om uiteindelijk in die wasserette te arriveren, daar kun je alleen maar traag lezend achter komen. Laat me alvast dit zeggen: het gebeurt via een reuzenomweg. ‘Als hij een bloem ziet die zijn aandacht trekt, loopt hij een tijdje om. Als hij een geluid hoort dat zijn aandacht trekt, loopt hij een eindje verder om. Hij vindt de reis van evenveel belang als de plaats waar hij naar toe reist. De reis maakt deel uit van zijn doel (…)’ (°°) Wat voor elke dichter geldt, geldt in de overtreffende trap voor Peter Holvoet-Hanssen.

Flor Vandekerckhove

(°) Peter Holvoet-Hanssen – Blauwboek. 2018. Polis, Kalmthout. 104 blz. 
(°°) Uit K.L. Poll. Het principe van de omweg. 1980. Meulenhof, A’dam. 182 blz.

Dieren onder elkaar

Vanuit mijn keukenraam kijk ik uit over een dierenpark. Emoes, kippen, ezel, moeflons, damherten, ik vergeet er. Al die soorten leven samen, niet náást elkaar, maar vreedzaam mét elkaar. Is dat niet schoon? Wanneer je etensresten over de draad gooit, wat eigenlijk niet hoort, komen ze daar gezamenlijk op af. De zachtaardigste soorten doen niet onder voor vader moeflon die nochtans bijzonder bazig is. Kippen pikken het voer weg tussen het vervaarlijk zwiepende damhertengewei. Zelfs de kauwen doen mee, als ze al de moeite doen om van vader ezels rug af te komen.

Soms vraag ik me af hoe die kauwen weten dat ik geen ezel ben. Zo’n kauw denkt er niet aan om boven op mijn hoofd te komen zitten. En wat ik me ook afvraag: wat denken de ezel en het damhert over me als ik ’s avonds in het donker voorbij dat park wandel, op weg naar mijn geliefde? Hopelijk vinden ze dat ik dezelfde rust uitstraal als de oude man in dat gedicht van William Wordsworth.

Flor Vandekerckhove↗︎

Over het gedicht nog dit. Op het net staan verschillende sites die me leren dat het gedicht hier stopt. Er bestaat wel nog een andere versie. Die is opgenomen in De mooiste gedichten van William Wordsworth, (°) Die is langer dan wat hierboven staat en heet Old Man Travelling, a sketch. Die schets heeft een strofe meer, en daarin neemt het gedicht een onverwachte wending. In de vertaling van Ivo van Strijtem gaat het als volgt: ‘— Ik vroeg hem waar hij heen wou gaan, en wat / Het doel was van zijn reis. Hij antwoordde: / Wel heer, ik ben al vele mijlen onderweg / Om aan mijn zoon vaarwel te zeggen; hij was / Matroos en werd na een zeeslag naar Falmouth / Gebracht, waar hij in een ziekenhuis op sterven ligt.’

(°) William Wordsworth. De mooiste gedichten van William Wordsworth. Een uitgave in de reeks Wereldpoëzie van De Morgen (© 2004. Uitg. Lannoo Tielt).

[In DLVuurtorenwachter dateert deze post van 2020. In 2022 redigeer ik hem opnieuw ten behoeve van de FB-groep Bredene Voor & Van Iedereen.]

Dirk Roose: een zwerver komt thuis

Thuis bij Dirk Roose is ’t alsof je in een gedicht terechtkomt: Gelukkig is hij die als Odysseus een mooie reis gemaakt heeft / of als die kerel die het Gulden Vlies bemachtigen kon / en daarna weer thuisgekomen is, vol ervaring en inzicht (…) (°) 

Met Dirk — meermaals van een mooie reis weer thuisgekomen — wil ik het over diens schilderij Telemachos hebben (°°) en over twee sculpturen die erdoor geïnspireerd werden. Ik heb die beelden deze zomer ontdekt terwijl ik Wenduine aan ’t afwandelen was. Boeiend, want ja, hoe maak je een volume van een vlak?

Het schilderij [op de bovenstaande fotocompositie onder nummer 1] toont ons links Telemachos die, in een Ithaka vol intriges, op de thuiskomst van vader Odysseus zit te wachten. Die is, zoals je weet, al lang onderweg en wordt op die weg gekweld door Jan & alleman en niet in ’t minst door Poseidon. Het schilderij speelt een spel met de Odyssee, een van de grote werken van de Westerse literatuur.

Wie het schilderij goed monstert, ontwaart rechts van Telemachos een klein figuurtje waarvan Roose zegt dat het Odysseus zelve is, vermomd als oude bedelaar. Zelf herkennen we Odysseus daar niet in, maar we zijn daarin niet alleen, niemand herkent de bedelaar… behalve Argos, de hond die Odysseus thuis achtergelaten heeft. Ook Argos is op het schilderij te zien, zij het vaag, onderaan links, piepklein. En dat geldt voor wel meer details die de kijkervaring verrijken.

In de Persepit van Wenduine valt het in 3D omgezette schilderij in twee delen uiteen. Een metershoge constructie van ijzerwerk, betonnen voetstukken, zeildoek en polyester [In de fotomontage 2.] geeft goed de sfeer weer die het schilderij uitstraalt.  We ontdekken gemakkelijk Telemachos en het hondje Argos [hierboven onder 4] Maar waar is Odysseus? Wel die is nog altijd onderweg. Je vindt hem vijf meter verder, op de helling van de duinpan, [in de fotomontage onder 3] langbenig, want lange benen krijg je wel als je zolang op pad bent.

Flor Vandekerckhove

Meer over de schilderijen van Dirk Roose: hier↗︎.

(°) Mijn vrije vertaling van: ‘Heureux qui, comme Ulysse, a fait un beau voyage, / Ou comme cestuy-là qui conquit la toison, / Et puis est retourné, plein d'usage et raison, (…)’ [Joachim du Bellay (1522-1560)]

(°°) Telemachos (2018) van Dirk Roose. 102 x 72 cm. Acryl op papier. 
(°°°) De beelden Telemachos en Odysseus zijn te zien in de Persepit in de duinen van Wenduine. Ze werden gezamenlijk gemaakt door Dirk Roose en beeldhouwer Dirk Gitsels.

2020: een goed voornemen om U tegen te zeggen

— Ostend Social Club Avondgenoegen wijkt uit naar Bredene, maar Oostendenaars kunnen ons nog steeds boeken: liefkemores@telenet.be —

Bekendheid verwerven, allemaal goed & wel! Maar … Stel dat een culturele kring ergens bachten Roeselare Ostend Social Club Avondgenoegen boekt dan moeten we daar niet alleen heen rijden, maar er van wederkeren ook: files en omleidingen, gladde wegen, spookrijders, alcoholcontroles, ecologische voetafdruk, indommelende vrachtwagenchauffeurs, de weg overstekende rendieren, neerstortende drones … Hoe laat kom je dan thuis? En dan moeten we de piano nog wegzetten. Voor een ouder wordende mens, als ik, die ’s avonds graag thuis is, vormt dat een probleem.

Momenteel beleef ik een creatieve doorbraak die van mij misschien wel de dichter maakt die ik nooit dacht te gaan worden. Aan Delphine Lecompte kan ik dan vragen om in haar voorprogramma op te treden. Maar! Dan moet ik in Sint-Niklaas present tekenen of erger nog: in Leuven. Wanneer kom je dan thuis? Je zegt: je kunt toch ter plekke slaping bedingen. Ja en dan! Dan moet ik het bed met de pianist delen, dank je wel. Of met Delphine! Waarna ze me in haar poëzie vereeuwigt als de laatste bloedgeile vuurtorenwachter. Bedankt!

De benedenverdieping van mijn woning heeft een garage, destijds opgewaardeerd tot redactielokaal van Het Visserijblad. Na mijn pensionering geraakt de plek in onbruik. Daar sta ik nu de dingen te bekijken. Misschien maak ik er wel het thuiszaaltje van Avondgenoegen van, de piano staat er toch al en ik heb ook wel twintig oude fauteuils, versleten strand- & tuinstoelen, melkkrukken en poefs in huis: maandelijks een huiskameroptreden voor pakweg tien mensen; klein maar fijn; seniorenversie van garagerock; buren bij dichters; postmodern literair salon; Cabaret Voltaire voor de man in de straat; dat Jambon zijn geld in z’n gat steekt … En na het optreden ben ik meteen thuis. Laat ons zeggen dat we tegen de uitkom van start gaan. En tot cultuurminnend Vlaanderen zeg ik dit: denk er eens goed over na, dan vang ik intussen een uiltje.

Flor Vandekerckhove

Ik herinner me de laatste dag van 2013

Boeken en tijdschriften op rekken. Affiches, postkaarten en foto’s aan muren. Vier stoelen, op een ervan zit ik, op de drie andere: kranten, tijdschriften en dingen. Op de grond: dag-, week-, maand- en advertentiebladen, daartussen staat een Mac. Losse, geniete en gebonden bladen. Tegen de muur een fiets. Op het bureau blijft geen plek onbezet. Pennen, potloden, latten, viltstiften, computerschijven, iets wat op schimmel lijkt, scheepje in een fles, drie asbakken, koffiekopjes, schaar, fietspomp, glas, wekker, lege omslagen, blikje, enig kleingeld, tabak, tandenstokers, markeerstiften, telefoon, vlieg met de poten omhoog, notitieblok, stapels foto’s, restanten van een wafeltje, sigarettenvloeitjes, stof, scanner, printer, snoeren — veel snoeren — fototoestel, PC-scherm, spiegel. Wallen onder mijn ogen, daarin lees ik de stress van het einde, de penibele situatie van het tijdschrift, teveel tabak… Het is de laatste dag van 2013. Ik zet een punt achter het jaar en een punt achter Het Visserijblad⇲, tijdschrift dat ik een kwarteeuw lang uitgegeven heb. En nu niet meer. Ik beschrijf het redactielokaal zoals ik het achterlaat. In ’t deurgat kijk ik nog eens rond om me ervan te vergewissen of ik niets vergeten zeggen ben.

Flor Vandekerckhove⇲

Een keuze uit mijn vele verslavingen

OVER DE MEMOIRES van Jeff Tweedy, frontman van de rockgroep Wilco, heb ik hier al een stukje gepost. In dat boek (°) heeft hij het ook over zijn verslavingen, problematiek die me niet onbekend is.

Al de mannelijke Vandekerckhoves die me voorafgingen, hadden een probleem met alcohol en dat geldt ook voor de mannen in de familie die mijn moeder voorgegaan zijn. Zelf ben ik ervan afgeraakt door me in zelfhulpgroepen te engageren, eerst in de Anonieme Alcoholisten en later in  SOS Nuchterheid die ik indertijd in Vlaanderen mee help oprichten. (°°)

Jeff Tweedy onderzoekt de oorzaken van zijn verslaving. Hij heeft het over angst- en stemmingsstoornissen, paniekaanvallen en migraines, psychische problemen die hij op een foute manier onder controle probeert te houden. Zelf zie ik mateloosheid in wel meer die met mij te maken heeft. Ik tref ook mateloosheid aan in mijn maatschappelijke keuzes: in een weigering om me in het kapitalisme te engageren; een politieke keuze voor het trotskisme, iets wat bijna niemand doet; in een strijdbaar atheïsme annex antiklerikalisme dat zich vlijmscherp uit; in een viscerale afkeer van het huwelijk en zijn surrogaten… Ik herken het zelfs in deze blog waar ik me hard moet inspannen om niet dagelijks twee, drie stukjes te plaatsen. Is het die karaktertrek die me naar de alcohol geleid heeft? Niet alleen naar alcohol trouwens, ik ben ook een kettingroker geweest.

Kappen met de drank was niet zo moeilijk, maar dertig jaar lang heb ik geprobeerd van de tabak af te geraken. Telkens weer zag ik me falen, telkens weer begon ik, hoestend, soms walgend, weer te kettingroken. Ik was al de zestig voorbij toen ik er eindelijk in slaagde.

Waarna mij nog één verslaving restte:

Dit is wat ik deed als die onweerstaanbare drang in me opkwam. Ik opende de koelkast en zocht iets wat gezond is, een suikerloos potje magere yoghurt bijvoorbeeld, ik at het op. Daarmee verdween het verlangen niet. Dan at ik een boterham met choco. Dan schonk ik me een kop koffie in. ’t Zal helpen als ik naar buiten ga, zei ik, en ik trok mijn stapschoenen aan. Ik ontweek in ‘t doorgaan de winkels en bijgevolg de gelegenheden om aan de drang toe te geven. Ik maakte een grote, deugddoende wandeling, keerde ’s avonds langs de andere kant tevreden weer naar huis, sprong net voor sluiting in Delhaize binnen en kocht daar 2 x 200 gram chocola die ik in minder dan geen tijd opschrokte.

Flor Vandekerckhove⇲

(°) Jeff Tweedy. Let’s go (so we can get back) A memoir of recording and discording with Wilco, etc. 2018. NewYork. Uitg. Dutton, An Imprint of Penguin Random House LLC. 293 pp.
(°°) Dat engagement ligt inmiddels ver achter me, maar de nuchterheid is gebleven. Ook gebleven zijn een aantal contacten met mensen uit die bewegingen, wat volledig hun verdienste is, want zelf heb ik maar weinig talent voor vriendschap.

De DDR in drie generaties

In de week dat ik naar Werk ohne Autor ging kijken was ik ook Rode liefde aan ’t lezen, een Oost-Duitse familiegeschiedenis. (°) Film en boek staan los van elkaar, maar ze vertellen beide het verhaal van iemand die vanuit de DDR in het Westen terechtkomt. En in beide speelt het nazisme mee.

In de film is de nazi is wel héél slecht, het meisje héél lief, de DDR héél saai, de jonge kunstenaar héél begaafd en het Westen héél vrij. Het boek is subtieler en geeft een klare kijk op hoe de bewoners de DDR ervaren hebben, een blik die drie generaties ver reikt, in onderstaand citaat samengevat in minder dan 400 woorden.

‘Ik denk dat de DDR voor allebei mijn grootvaders een soort droomland was waarin ze al het beklemmende dat daarvoor gebeurd was konden vergeten. Het was een nieuwe start, een kans om weer van voren af aan te beginnen. De vervolging, de oorlog, de gevangenschap, al die vreselijke dingen die Gerhard en Werner hadden meegemaakt konden onder de enorme berg van het verleden begraven worden. Alleen de toekomst telde nog. En het trauma werd een droom. Het idee een antifascistische staat op te bouwen was voor beiden heilzaam. Gerhard kon zich overgeven aan de illusie dat DDR-burgers heel andere Duitsers waren dan degenen die ooit zijn familie uit het land hadden verdreven. En Werner kon doen alsof hij altijd al in het socialisme had geloofd. Alle wonden, alle gebreken waren vergeven en vergeten als je bereid was deel uit te maken van de nieuwe maatschappij.

Een nieuw geloof in ruil voor een oud zeer, dat was de deal bij de stichting van de DDR.’

‘Zo is ook de mateloze trouw te verklaren die Gerhard en Werner tot het bittere eind met dat land verbond. Zij hebben de grote droom nooit als grote leugen kunnen ontmaskeren, omdat dan ook de leugens waarmee ze zelf leefden zouden zijn vervlogen.’

‘En hun kinderen? Die werden in het droomland van hun vader geworpen en moesten meegaan in hun droom, of ze wilden of niet. Ze wisten niet van de deal die bij de stichting was gesloten. En omdat ze nergens overheen hoefden te komen of niets hoefden te verbergen, hadden ze er ook moeite mee te geloven. Ze zagen de poverheid, de leugens, de bekrompenheid, het wantrouwen. En ze hoorden de holle woorden van hun vaders die met de toekomst dweepten. De euforie en de kracht zijn op dat punt al verloren gegaan. En de kleinkinderen? Die waren blij toen het uiteindelijk voorbij was. Die gaven de staat zonder gewetenswroeging een trap na. Wat er bij mij is blijven hangen van de grote droom? Kleingeestige verbodsbepalingen, pijnlijke principes en spijkerbroeken die eruitzagen als een verlengstuk van een FDJ-overhemd. In drie generaties was de energie van de staat opgebruikt. De DDR bleef het land van de ouderen, van de grondleggers, en hun logica had voor niemand meer zin.’

De DDR interesseert me al lang. Dat komt door mijn vader. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd hij verplicht om in Duitsland te werken, in de nabijheid van Dresden. Lang na de oorlog, toen mijn ouders zich eindelijk een vakantie konden veroorloven — ik was al achttien — is hij nog verschillende keren naar het land teruggekeerd. Over de DDR zei hij me: ‘Op elke straathoek staat een flik.’ Ik dacht dat hij overdreef … Tot ik iemand leerde kennen die daar gewoond had. Die zei me: ‘Je vader heeft dat goed gezien.’

Flor Vandekerckhove

(°) Maxim Leo - Rode liefde, een Oost-Duitse familiegeschiedenis. Vert. door Lilian Caris. Amsterdam, Cossee, 2014.  269 pp.

Orwells vlucht uit Spanje

— Groepsfoto van de POUM-militie in maart 1937, tijdens een bezoek van Eileen (kruis),
 echtgenote van Eric Blair, schrijversnaam George Orwell (pijl). —   

George Orwell, gekwetst in de gevechten tegen Franco, keert in juni 1937 nog een keer terug naar het front. Hij haalt er een document af dat zijn demobilisatie bewijst. Wanneer hij vijf dagen later, op 20 juni, naar Barcelona terugkeert en de lobby van hotel Continental betreedt, haast zijn levensgezellin Eileen⇲ zich naar hem toe en fluistert in zijn oor: ‘Naar buiten. Nu!’ Daar legt ze hem de ernst van de situatie uit: in de vroege ochtend van 16 juni zijn de NKVD⇲ en de Spaanse geheime politie haar kamer binnengevallen. Dezelfde dag verbiedt de door stalinisten gecontroleerde Spaanse regering de POUM, een communistische partij die niet aan het handje van Moskou loopt, Andrés Nin, leider van de  POUM en oud-secretaris van Leon Trotski, wordt gefolterd en vermoord, Irwin Wolf, eveneens oud-medewerker van Trotski, wordt gekidnapt en geëxecuteerd. Kurt Landau⇲, een bekende Oostenrijkse trotskist duikt onder, wordt verraden en vermoord. Georges Kopp⇲, vriend van de Orwells (en minnaar van Eileen) wordt in het Continental gearresteerd. Anderhalf jaar lang zal het voor Kopp van gevangenis naar gevangenis gaan, van ondervraging naar ondervraging, van gevangenisschip naar werkkamp. Orwell heeft gevochten aan de zijde van de POUM (°), bijgevolg staat ook hij op de NKVD-lijst, zijn leven staat op ’t spel. Dat Eileen nog vrij rondloopt komt alleen doordat ze als lokaas voor ’t vangen van haar echtgenoot dient.

Orwell brengt de nacht door in een kerkruïne. ’s Anderendaags komt hem almaar meer gruwel ter ore. Hij verneemt dat Bob Smillie⇲, een 22-jarige journalist waarmee hij samen aan het front gestaan heeft, in een gevangenis sterft, officieel ten gevolge van de appendicitis. Later verneemt hij van Kopp dat Smillie de martelingen niet overleefd heeft. Orwell zal de stalinisten Smillies dood nooit vergeven.

Met veel geluk slagen Orwell en Eileen er uiteindelijk in om de Frans-Spaanse grens te passeren: de grenswachters bekijken Orwells ontslagpapieren en het ontsnapt aan hun aandacht dat de Negenentwintigste Divisie feitelijk de POUM is. Het koppel verlaat net op tijd het land: een geheim politierapport vermeldt op 13 juli dat Eileen en Orwell ‘onverbeterlijke trotskisten’ zijn. Voor het Tribunaal voor Spionage en Hoogverraad in Valencia staat dat gelijk aan een doodvonnis.

Flor Vandekerckhove↗︎

(°) Orwell komt in de POUM terecht via de Engelse ILP⇲. Die partij — losgescheurd van de grote Labour Pary — kiest de kant van de republikeinen tegen Franco en vecht in de rangen van de POUM. In dat kantoor zijn niet alleen Britse activisten aan ’t werk, maar ook verdoken spionnen van Moskou, zoals David Crook⇲. Die heeft als speciale opdracht om Orwell aan de galg te praten. Hij wordt goede maatjes met Eileen, rapporteert over haar handel & wandel en fotografeert o.a. een medisch verslag van Orwells nekwonde, dat in Moskou in de KGB-map terechtkomt. Crook schrijft veel later een autobiografie, waarin hij daarover zijn spijt uitdrukt. Volgens Wilipedia komt hij tot dat inzicht na het lezen van Orwell, de man die hij in de jaren dertig bespioneerd heeft.

(°°) Zijn verblijf in Spanje maakt van Orwell een overtuigde socialist en een even overtuigde anti-stalinist, meer erover in het interessante essay  George Ofwell en de IRD⇲.