woensdag 12 augustus 2015

Het bal der mannen



Wie het Bijbelse verhaal van de tweelingbroers Ezau en Jacob kent weet dat er twee soorten mensen zijn, jagers en kwekers, en dat de eersten hun voorrangsrecht verkwanseld hebben in ruil voor een bord soep. De mythe van de tweelingbroers verhaalt de overgang van de jachteconomie naar die van de landbouw, een momentum dat ons 10.000 jaar in de tijd terugwerpt. En dit is wat de Oostendse Oosteroever zo apart maakt: daar, en daar alleen, bevindt zich het kwijnende nageslacht van de jager Ezau. Daar, in het hart van de Oostendse visserij, zie je de restanten van een jagerseconomie die ooit over de wereld geregeerd heeft. De vissers zijn de economische telgen van een oervader die 10.000 jaar geleden in het zand heeft moeten bijten. Het belet die telgen niet om ook vandaag nog op pad te gaan om, tegen beter weten in, op voedsel te gaan jagen.
Die afstamming heeft aan de Oosteroever zijn uitdrukking gevonden in merkwaardige rituelen & gebruiken, in aparte lichaamstooien, in liederen & verhalen en in een letterlijk ongezien feest dat Het bal der mannen heet. Dat er van dat feest nauwelijks sporen bestaan is zowel verwonderlijk als begrijpelijk. Verwonderlijk, omdat Het bal der mannen uniek is in de cultuurgeschiedenis; en bijgevolg een cultureel erfgoed is dat kan tellen. Begrijpelijk, omdat er op Het bal der mannen geen pottenkijkers geduld werden. U zult straks begrijpen waarom.
De jagersmaatschappij is er een van mannen. Uiteraard zijn er op de Oosteroever ook vrouwen aanwezig, ze zijn daar zelfs onmisbaar, maar ze zijn toch vooral onzichtbaar. Op welbepaalde momenten mogen ze zich geenszins op de kaaien vertonen. Dat geldt bijvoorbeeld wanneer een schip ter visserij vertrekt. In de antropologie heet het dat er een taboe op vrouwen rust. Het bal der mannen is daar de culturele uitdrukking van. De scheepsbouwers nemen het initiatief en nodigen uit ten dans. Die invitatie geldt uiteraard niet voor vrouwen, want dan zou Het bal der mannen een contradictie zijn. Het zijn de vissers die de vrouwenrol op zich nemen en zich door de scheepsbouwers laten uitnodigen. Wat meteen verklaart waarom pottenkijkers geweerd worden, want buiten de jagersgemeenschap zou die praktijk zekerlijk verkeerd geïnterpreteerd worden.
Tot het midden van de jaren vijftig is het gemakkelijk geweest om Het bal der mannen uit het maatschappelijke zoeklicht weg te houden, want in die tijd kent iedereen zijn plaats en wie daar niet moet zijn mijdt de Oosteroever. Die toestand is helaas niet blijven duren. De opmars van de sensatiepers, de toename van de massacommunicatie, de concurrentie tussen de media, de toegenomen maatschappelijke mobiliteit, het ontkiemen van het feminisme, de ongebreidelde consumptiedrang, de stichting van de Europese Gemeenschap van Kolen en Staal, de democratisering van het onderwijs, de groeiende verkoop van personenauto’s, de ontkerstening, de explosie van het toerisme… Dat alles maakt dat de Oosteroever almaar minder geïsoleerd komt te staan.
In het midden van de jaren vijftig is Het bal der mannen voor ’t laatst doorgegaan, wellicht op de scheepswerf van Panesi aan de Nieuwe Werfkaai. Op dat bal gebeurt er helaas iets wat nooit eerder gebeurd is: iemand maakt een foto! Spijtig, want zodra de vissers dat te weten komen, weigeren ze verder aan Het bal der mannen te participeren, ze gaan niet langer in op de uitnodiging ten dans en trekken zich terug in etablissementen als De Middenclub en 't Veegeetje. De scheepsbouwers proberen nog om er toch mee door te gaan en dansen nog een stonde met elkaar, maar iedereen weet dat het einde van een lange traditie nakend is. De foto maakt komaf met het meest merkwaardige feest dat de vissersgemeenschap aan de Oosteroever gekend heeft, Het bal der mannen, een uniek gebeuren dat zijn oorsprong vindt in voorhistorische tijden waarin de jacht meester over de dingen is, de tijd waarin Ezau zijn eerstgeboorterecht nog niet verkwanseld heeft voor godbetert een bord soep, linzensoep nog wel!
Flor Vandekerckhove

[In het Oostendse Stadsmuseum (Langestraat 69) leiden objecten, affiches, documenten en multimediatoepassingen je door het boeiende levensverhaal van de stad. Ze onthullen de geheimen achter de stadsontwikkeling, het toerisme, de visserij, de haven en de scheepvaart. Op zaterdag 15 augustus stelt het museum, van 18 tot 22 uur, gratis zijn deuren open. Flor Vandekerckhove leest er om 18,30 – 19,30 en 20,30 zijn vissersverhalen voor.]
Een reactie plaatsen