zaterdag 30 januari 2016

Hendrik Conscience en ik (2)

— De Machteld van de XXIste eeuw is bijlange geen maagd meer. In de gothic novel Rooie Machteld en de uitgezogenen wordt ze een hoer met een missie. In dat verhaal in wording speelt ze overigens de hoofdrol. © tekening Jo Clauwaert. —

Al lang probeer ik me het meesterwerk van Hendrik Conscience toe te eigenen. Ik heb dat hier trouwens al eens in 't lang en in 't breed verteld. Ik wil weten wat ik in deze XXIste eeuw nog met Consciences helden kan aanvangen, bijvoorbeeld met de maagd Machteld.
Conscience komt, naar eigen zeggen, woorden te kort om zijn heldin te beschrijven: Onmogelyk is het de lieflykheden dezer jonge maegd te beschryven.’ Maar hij doet het vervolgens toch: ‘Hare wangen waeren zoo zachtjes door ontellyke purpere adertjes gekleurd, dat het fynste roozenblad op haer aenzicht eene vale vlek ware geworden; de oogen zoo blaeuw als de hemel en de lippen zoo rood als twee boordjes van scharlaken fluweel.’ Daarmee houdt het niet op: ‘Wanneer hare grimlach, zoo zoet en zoo zalig als de hoop der menschen, haren engellyken mond bewegen deed, kwamen sneeuwwitte tanden tusschen hare lippen heen glinsteren, en twee kleine putjes vormden op hare wangen de kelken der roozen die er op blonken.’
Romantisch gebazel, zult u zeggen, want u vindt dat Conscience hier al te zeer in overdrive gaat. Toch vind ik daar een zinsnede in die ik kan meenemen: ‘hare grimlach, zoo zoet en zoo zalig als de hoop der menschen’. Het is geen glimlach die Conscience beschrijft, maar een grimlach. Da’s is een oud woord, grimlach, een synoniem voor grijns, een bittere lach. Tegelijk is die grimlach, zegt Conscience, ‘zalig als de hoop der menschen’. Wat een prachtige tegenstelling, wat een botsing van tegengestelden! Het lijkt er wel op dat er in die zin een kleine kladderadatsch aan 't werk is, waaruit de toekomst geboren wordt. Dialectici als Hegel en Marx zouden er ongetwijfeld zeer tevreden mee geweest zijn.
De tegenstelling is zo groot dat er misschien wel een zetfout in ’t spel is. Als ik nog eens naar de bib ga, moet ik dat eens opzoeken in recentere uitgaven van dat boek. Of heeft Conscience glimlach bedoeld en grimlach geschreven? Het zal hoe dan ook de pret niet drukken, want een grimlach, zalig als de hoop van de mensen is een buitenkans die ik niet laat liggen.
De nieuwe Machteld zal uiteraard geen maagd zijn, want het maagdendom is in een moderne maatschappij niet langer relevant. Of haar lippen op scharlaken fluweel lijken zal me worst wezen, en dat geldt ook voor de putjes op haar wangen. Maar ze zal wel over een grijns beschikken die de hoop der mensen uitdrukt.
De Machteld waarmee de XXIste eeuw iets kan aanvangen zal een harde tante zijn. Wanneer alle mannen de strijd opgegeven hebben, zal zij de vonk leveren die het vuur weer hoog laat oplaaien. Dat zal gebeuren in een verhaal dat weliswaar nog gemaakt moet worden, maar dat toch al een naam heeft: Rooie Machteld en de uitgezogenen.
Zie haar daar staan, op dat balkon voor 't raam, uitkijkend over de dingen, terwijl ze een hasjpijpje rookt. En kijk vooral naar die grimlach die de hoop van de mensen uitdrukt.
(Vervolgt)

Een reactie plaatsen