zondag 7 februari 2016

De lange weg van de zevende

Op 2 juni 1942 grijpt er een ontmoeting plaats tussen een Rus en een Amerikaan. Waarover die twee spreken weten we niet, maar we weten wel dat de Rus op ’t einde van dat gesprek aan de Amerikaan een houten doos meegeeft. Daarin zit een microfilm.
De doos was in Rusland op een vliegtuig gezet dat naar Teheran vloog. Daar werd het pakje wellicht aan een koerier toevertrouwd die het met een vrachtwagen naar een door Britten gecontroleerd gebied voerde. De doos werd in elk geval door de woestijnen van het Midden-Oosten tot in Caïro gebracht. Van daaruit ging het per vliegtuig naar Noord-Afrika, dan naar Brazilië en uiteindelijk naar New York.
Dat lijkt een ingewikkelde weg te zijn en dat is het ook, maar in de Tweede Wereldoorlog was ’t uiteraard niet eenvoudig om iets van Rusland naar Amerika te transporteren. Welke richting je ook koos, oost of west, je moest altijd door gebieden die door de vijand gecontroleerd werden. 
Waarom deden de geallieerden zoveel moeite om die houten doos naar Amerika te brengen? Op de microfilm stonden geen staatsgeheimen en er werden evenmin vijandelijke linies of aanvalsplannen in beschreven. Er stond wel een muziekstuk op, geschreven door de Russische componist Dmitri Sjostakovitsj een symfonie die hij grotendeels in Leningrad geschreven had, terwijl hij daar, net zoals de andere bewoners van de stad, eerst een Duitse bommenregen over zich heen kreeg en daarna de honger moest trotseren die Hitler in een blokkade aan de stad had opgelegd.
De weerstand die de inwoners van Leningrad boden was fenomenaal. Het aantal slachtoffers van de bombardementen was groot, de daaropvolgende hongersnood ongezien, het totaal aantal doden in de stad werd uiteindelijk op een miljoen geschat. Wie kon overleven was uitgeput. Dat iemand in zo’n omstandigheden een symfonie had kunnen schrijven werd wereldwijd als een mirakel ervaren, ook in de Verenigde Staten waar de doos met microfilms gearriveerd was.
In het weekblad Time werd het avontuur van deze symfonie uitgebreid beschreven. Op de cover stond een schilderij waarop Sjostakovitsj als vrijwillige brandweerman te zien was, in de achtergrond kon je Leningrad zien branden. Arturo Toscanini, een notoir antifascist, kreeg de eer om de Amerikaanse première te dirigeren. De radio-uitzending greep plaats op 22 juli 1942. Het publiek reageerde enthousiast. Voor het jaar om was hadden Amerikaanse orkesten het werk al 62 keer opgevoerd. In totaal werd het bijna 2000 keer door Amerikaanse radiostations uitgezonden. Het muziekstuk werd in de woestijn van California uitgevoerd voor een publiek van 20.000 tanksoldaten die naar Noord-Afrika zouden vertrekken. De zevende symfonie van Sjostakovitsj werd in Amerika een van de meest besproken muziekstukken ooit.
Toch valt dat alles in ’t niets wanneer we het plaatsen tegenover die ene opvoering op 9 augustus 1942 in Leningrad. De uitvoering vereiste meer dan 100 muzikanten. In de stad restten er helaas maar 15 die de hongersnood overleefd hadden. Ze werden aangevuld met muzikanten uit de Russische legers die in de nabijheid aan ’t vechten waren.
Luidsprekers zorgden ervoor dat het muziekwerk in heel de stad te horen was. Om te beletten dat de Duitsers op dat moment het concertgebouw zouden bombarderen organiseerden de Russen aan de andere kant van de stad een aanval op Duitse linies.
De overlevenden van Leningrad luisterden met grote emotie naar de muziek. Ze hadden naar dat moment toegeleefd. Het was een overwinning van de cultuur op de barbarij, het was hùn symfonie, de symfonie van Leningrad.
Alles wat hierboven staat haal ik uit Symphony for the City of the Dead, van de Amerikaanse auteur M.T. Anderson. Ondertitel: Dmitri Shostakovich and the Siege of Leningrad. Het is een indrukwekkend boek dat uiteraard meer beschrijft dan wat ik hierboven aanhaal. Het ziet ernaar uit dat er nog stukjes over die Sjostakovitsj gaan volgen.

M.T.Anderson, Symphony for the City of the Dead. Dmitri Shostakovich and the Siege of Leningrad. 456 p. Candlewick Press, Somerville, Massachusetts, USA. ISBN 978-0-7636-6818-1. € 27.95.

Een reactie plaatsen